काठमाडौंको थापाथलीस्थित सुकुम्बासी बस्तीमा महानगरपालिकाले गरेको हटाउ अभियानले घर पाउने र गुमाउनेहरूमा उत्साह र निराशा एकैसाथ छरेको छ। बुधबार महानगरको टोलीले बस्ती खाली गर्न दिएको अल्टिमेटमपछि कोठा पाउनेहरू रातारात सरसामान ओसार्दै नयाँ बासस्थानतर्फ लागेका छन् भने घर गुमाउनेहरू आफ्नो सम्पत्ति जोगाउन र अन्यत्रै आश्रय खोज्न बाध्य भएका छन्। यो घटनाले थापाथली क्षेत्रमा एक किसिमको मानवीय त्रासदी सिर्जना गरेको छ।
महानगरपालिकाले बस्ती खाली गर्न दिएको समयसीमाभित्रै घर खाली गर्नुपर्ने बाध्यताले गर्दा कतिपय परिवार रातभर जाग्राम बसेर सामान ओसार्न व्यस्त थिए। कतिपयले ट्याक्टर र अन्य सवारी साधनको व्यवस्था गरेर सामान सारिरहेका थिए भने कतिपय चाहिँ आफन्त र साथीभाइकोमा आश्रय खोज्दै थिए। स्थानीयबासिन्दाका अनुसार महानगरको यस कदमले उनीहरूको जीवन अस्तव्यस्त भएको छ।
“हामीलाई सूचना दिएको केही घण्टामै घर खाली गर्न भनियो, कहाँ जाने के गर्ने केही सोच्ने मौका नै पाएनौं,” एक स्थानीय बासिन्दाले भने। उनले थपे, “हाम्रा लागि यो समय निकै पीडादायी छ, तर हामीसँग विकल्प पनि छैन।” कतिपय परिवार घर भत्काएर निस्कँदा रोइरहेका थिए भने कतिपय आफ्ना बालबच्चाको भविष्यको चिन्तामा परेका थिए।
यसैबीच, महानगरपालिकाले भने यो कारबाहीलाई निरन्तरता दिने जनाएको छ। महानगरका प्रवक्ताका अनुसार, “हामीले पटक–पटक बस्ती खाली गर्न आग्रह गरेका थियौं, तर अटेर गरेपछि बाध्य भएर यो कदम चाल्नुपरेको हो।” उनले यो क्षेत्रलाई व्यवस्थित बनाउन र नदी किनारको अतिक्रमण हटाउनु आवश्यक रहेको बताएका छन्। महानगरले पीडितहरूलाई उचित व्यवस्थापन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ, तर यसको कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण देखिएको छ।
सरकारले सुकुम्बासी समस्या समाधान गर्न विभिन्न प्रयास गरेपनि यसको दिगो समाधान अझैसम्म हुन सकेको छैन। भूमिहीन तथा सुकुम्बासीलाई जग्गा उपलब्ध गराउने र उनीहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउने उद्देश्यले विभिन्न नीति तथा कार्यक्रम बने पनि ती प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन्। जसका कारण यस्ता बस्तीहरूमा बारम्बार समस्या आउने गरेको छ।
थापाथलीको यो घटनाले काठमाडौं महानगरपालिकाको सुकुम्बासी व्यवस्थापन नीतिमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। एकातिर, महानगरले बस्ती खाली गराएर आफ्नो निर्णय कार्यान्वयन गरेको छ भने अर्कोतिर, हजारौं मानिस घरबारविहीन भएका छन्। यसले शहरको विकास र मानवीय पक्षलाई सँगसँगै लैजानुपर्ने आवश्यकतालाई पनि उजागर गरेको छ।
यो घटनाले सुकुम्बासी समस्याको समाधान खोज्नुको सट्टा तत्कालका लागि उनीहरूलाई थप पीडा दिएको छ। अतः, महानगरपालिकाले पीडितहरूलाई पुन:स्थापनाका लागि छिटो र प्रभावकारी योजना बनाउनुपर्छ र भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्छ। यो घटनाले सामाजिक न्याय र मानवीय संवेदनाको सवाललाई गम्भीरताका साथ लिनुपर्ने पाठ सिकाएको छ।
