दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन (सार्क) लामो समयदेखि निष्क्रियताको शिकार बनिरहेको छ। यसको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठिरहेका बेला यसको विकल्प खोज्नुपर्ने बहस सुरु भएको छ। विश्लेषकहरूका अनुसार, सार्कको वर्तमान अवस्थाले सदस्य राष्ट्रहरूबीचको द्विपक्षीय सम्बन्धलाई समेत नकारात्मक असर पारिरहेको छ, जसकारण नयाँ क्षेत्रीय मञ्चको आवश्यकता टड्कारो बनेको छ।
सार्कको स्थापना सन् १९८५ मा दक्षिण एसियाका जनताको कल्याण प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यका साथ भएको थियो। यसले सदस्य राष्ट्रहरूबीचको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासमा सहयोग पुर्याउने लक्ष्य राखेको थियो। तर, भारत र पाकिस्तानबीचको राजनीतिक द्वन्द्वका कारण सार्कले अपेक्षाकृतरूपमा काम गर्न सकेको छैन। विशेषगरी, सन् २०१६ मा पाकिस्तानमा हुने भनिएको सार्क शिखर सम्मेलन भारतले बहिष्कार गरेपछि यो संगठन थप निष्क्रिय बनेको हो।
“सार्कको वर्तमान संरचना र कार्यशैलीमा परिवर्तनको खाँचो छ। यसले सदस्य राष्ट्रहरूको वास्तविक आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न सकेको छैन,” एकजना राजनीतिक विश्लेषकले नाम नछाप्ने शर्तमा भने। उनका अनुसार, द्विपक्षीय विवादका कारण सार्कले क्षेत्रीय मुद्दाहरूमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न नसक्दा यसको औचित्यमाथि प्रश्न उठ्न थालेको हो।
सार्कको विकल्पका रूपमा बिमस्टेक (बंगालको खाडी बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग प्रयास) लाई अगाडि सारिएको छ। बिमस्टेकले सदस्य राष्ट्रहरूबीच व्यापार, प्रविधि, ऊर्जा, यातायात, पर्यटन र मत्स्यपालन लगायतका क्षेत्रमा सहयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ। बिमस्टेकमा भारत, बंगलादेश, भुटान, नेपाल, श्रीलंका, थाइल्याण्ड र म्यानमार सदस्य रहेका छन्। बिमस्टेक सार्कको तुलनामा कम विवादित र बढी व्यावहारिक देखिएको छ।
यसका अतिरिक्त, विभिन्न राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा दक्षिण एसियाली देशहरूबीचको सहकार्यलाई बढावा दिनुपर्ने आवाज उठिरहेको छ। सदस्य राष्ट्रहरूले व्यापार, कनेक्टिभिटी, जलवायु परिवर्तन र सुरक्षा लगायतका साझा चुनौतीहरूको सामना गर्न सामूहिक प्रयास गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ। क्षेत्रीय हितका लागि सार्कलाई पुनर्जीवित गर्ने वा नयाँ संरचना बनाउने विषयमा गम्भीर छलफल आवश्यक छ।
सार्कको विकल्प खोज्नु भनेको दक्षिण एसियाका जनताको समृद्धिका लागि नयाँ अवसरहरूको खोजी गर्नु हो। यसले सदस्य राष्ट्रहरूबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन, क्षेत्रीय विकासलाई गति दिन र द्विपक्षीय विवादलाई कम गर्न मद्दत गर्दछ। नयाँ क्षेत्रीय मञ्चहरूले सदस्य राष्ट्रहरूलाई आपसी समझदारी र सहयोगका माध्यमबाट साझा हितका विषयहरूमा काम गर्न प्लेटफर्म प्रदान गर्दछन्।
अहिलेको परिस्थितिमा, सार्कको असफलताबाट पाठ सिक्दै, नयाँ संरचना बनाउनु आवश्यक छ जसले सदस्य राष्ट्रहरूको वास्तविक आवश्यकताहरू पूरा गर्न सकोस्। यसका लागि, राजनीतिक प्रतिबद्धता, स्पष्ट भिजन र सबै सदस्य राष्ट्रहरूको समान सहभागिता हुनु आवश्यक छ, जसले गर्दा दक्षिण एसियामा शान्ति, समृद्धि र विकासको मार्ग प्रशस्त होस्।
