काठमाडौं, नेपाल - नेपालको कृषि क्षेत्रलाई पुनरुत्थान गर्दै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने उद्देश्यका साथ, विज्ञहरूले परम्परागत औद्योगिक मानसिकता त्यागेर वातावरणमैत्री र पारिस्थितिकीय प्रणालीमा आधारित खेती प्रणाली अवलम्बन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। यसका लागि नीतिगत सुधार, किसानहरूलाई उन्नत प्रविधि र तालिमको व्यवस्था तथा स्थानीय उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्ययोजना आवश्यक रहेको बताइएको छ।
कृषि विज्ञ तथा योजनाकारहरूले वर्तमान अवस्थामा नेपालको कृषि क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरूको विश्लेषण गर्दै समाधानका उपायहरू प्रस्तुत गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार, रासायनिक मल र कीटनाशक औषधिमाथिको अत्यधिक निर्भरता, जलवायु परिवर्तनका कारण खेतीयोग्य जमिनमा परेको असर र बजारको अभाव जस्ता चुनौतीहरूले गर्दा किसानहरू मारमा परेका छन्। यस अवस्थालाई परिवर्तन गर्नका लागि जैविक खेती, उन्नत बीउबिजनको प्रयोग र सिँचाइ प्रणालीमा सुधार गर्नु अपरिहार्य छ।
कृषि विभागका एक उच्च अधिकारीका अनुसार, “हामीले अब परम्परागत शैलीबाट माथि उठेर आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्दै उत्पादन बढाउनुपर्छ। किसानहरूलाई नवीनतम प्रविधिबारे जानकारी गराउनुका साथै अनुदान र सहुलियतको व्यवस्था पनि मिलाउनुपर्छ।” उनले थपे, “स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदै बजारको पहुँच बढाउनु जरुरी छ, जसले गर्दा किसानहरूले उचित मूल्य पाउन सकून्।”
यसका साथै, नीति निर्माताहरूले कृषि क्षेत्रको विकासका लागि विशेष योजनाहरू बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। यसमा कृषकका लागि सहज ऋणको व्यवस्था, बाली बीमा कार्यक्रमको विस्तार, कृषि उपजको भण्डारण र ढुवानीको उचित प्रबन्ध मिलाउनुपर्ने सुझाव दिइएको छ। विज्ञहरूले युवा पुस्तालाई कृषि पेशाप्रति आकर्षित गर्नका लागि शिक्षा, तालिम र प्रविधिमा जोड दिनुपर्ने बताएका छन्।
कृषि क्षेत्रको पुनरुत्थानका लागि सरकारले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ। प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना, प्रधानमन्त्री जलवायुमैत्री नमुना कृषि गाउँ जस्ता कार्यक्रमहरूले कृषि क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। तर, यी कार्यक्रमहरूलाई प्रभावकारी बनाउन स्थानीय तहसम्मै यसको कार्यान्वयन पक्षलाई बलियो बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
विज्ञहरूले जलवायु परिवर्तनका कारण कृषिमा परेको नकारात्मक असरलाई कम गर्नका लागि अनुकूलनका उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। यसका लागि पानीको उचित व्यवस्थापन, भू-क्षय नियन्त्रण र जलवायु सहनशील बालीहरूको विकास तथा प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ। जैविक मलको प्रयोगले माटोको उर्वरता बढाउन र उत्पादन लागत घटाउन सहयोग गर्छ।
अन्ततः, नेपालको कृषि क्षेत्रको पुनरुत्थान समग्र अर्थतन्त्रको विकासका लागि महत्वपूर्ण छ। कृषिमा आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सके खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित हुनुका साथै आयात प्रतिस्थापन भई व्यापार घाटा कम गर्न सकिन्छ। रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुनुका साथै ग्रामीण क्षेत्रको आर्थिक समृद्धिमा पनि यसले ठूलो योगदान पुर्याउँछ। तसर्थ, कृषि पुनरुत्थानका लागि सबै सरोकारवालाहरूले हातेमालो गर्दै अघि बढ्नु आवश्यक छ।
