काठमाडौं उपत्यकामा बसोबास गर्दै आएका भूमिहीन तथा सुकुम्बासीहरूले राज्यबाट उचित न्याय नपाएको गुनासो गरेका छन्। विभिन्न समयमा सरकारले बस्ती खाली गराउने अभियान चलाउँदा आफूहरू अन्यायमा परेको र सधैँ त्रासमा बाँचिरहेको उनीहरूको गुनासो छ। काठमाडौं महानगरपालिकाले थालेको उक्त अभियानका कारण कतिपय परिवारहरू घरबारविहीन भएका छन् भने कतिपय विस्थापित हुने अवस्थामा पुगेका छन्।
भूमिहीनता र गरिबीका कारण मानिसहरू गाउँबाट सहरतिर बसाइँ सर्ने क्रम बढेको छ। रोजगारीको खोजीमा आएका उनीहरू सहरको विकासमा श्रमदान गर्छन्, तर जब बसोबासको कुरा आउँछ, तब उनीहरूलाई बेवास्ता गरिन्छ। सहरको विकासमा योगदान पुर्याए पनि उनीहरू सधैं असुरक्षित जीवन बिताउन बाध्य छन्। सहरका सडक, भवन र संरचनाहरू उनीहरूकै पसिनाबाट बनेका छन् तर उनीहरूलाई आफ्नो जीवन सुरक्षित बनाउन हम्मेसी पर्ने गरेको छ।
“मलाई सरकारसँग डर लाग्छ,” एक जना सुकुम्बासी महिलाले भनिन्, “हामी सहरको विकासका लागि काम गर्छौं, तर जब बस्ने ठाउँको कुरा आउँछ, हामीलाई लखेट्ने गरिन्छ। हामीसँग न त घर छ, न त सुरक्षित भविष्य।” उनले सरकारले आफूहरूको समस्या समाधान गर्नुपर्नेमा जोड दिँदै उचित बसोबासको व्यवस्था गर्नुपर्ने माग गरिन्।
विभिन्न मानव अधिकारवादी संस्थाहरूले पनि सरकारको उक्त कदमको विरोध गर्दै भूमिहीन तथा सुकुम्बासीहरूलाई उचित न्याय दिनुपर्ने माग गरेका छन्। उनीहरूले सरकारले बस्ती खाली गराउनुअघि पुन:स्थापनाको उचित व्यवस्था गर्नुपर्ने र पीडितहरूलाई क्षतिपूर्ति दिनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
सरोकारवालाहरूका अनुसार, भूमिहीनताको समस्या नेपालको पुरानो समस्या हो र यसलाई दिगो रूपमा समाधान गर्न आवश्यक छ। सरकारले भूमिहीन तथा सुकुम्बासीहरूको समस्यालाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ र उनीहरूको जीवनस्तर उठाउन विशेष पहल गर्नुपर्छ। यसका लागि उनीहरूलाई आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको अवसरहरू प्रदान गर्नुपर्ने देखिन्छ।
यसबाहेक, स्थानीय सरकार, नागरिक समाज र अन्य सरोकारवाला निकायहरू बीचको समन्वय आवश्यक छ। सबै मिलेरै सहकार्य गरी भूमिहीन समुदायको समस्या समाधान गर्नुपर्छ। यस समुदायलाई राज्यले बेवास्ता गर्दा उनीहरूमाथि अन्याय भएको महसुस हुनुका साथै राज्य प्रतिको विश्वास गुम्ने खतरा समेत रहन्छ।
अन्त्यमा, यो समस्या समाधान हुनु भनेको समाजमा न्याय स्थापना गर्नु हो। यदि सरकारले यसमा ध्यान दिएन भने, गरिबी र असमानता झन् बढ्नेछ, जसले सामाजिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, भूमिहीन तथा सुकुम्बासीहरूको समस्या समाधान गर्नु वर्तमान समयको एक महत्वपूर्ण आवश्यकता हो।
